خود نوشته است در كتابخانهء . . . مرحوم آقا ميرزا افضل الله خان آشتيانى مستشار سابق ديوان عالى تميز بود ، بعدها بر ما معلوم شد اين اسفار در اختيار ورثهء آقا على است و تمام حواشى خود را كه در طول زمان و قبل از طبع اسفار در حواشى اسفار خطى نوشته بود به كنار صفحات اسفار چاپ تهران به خط خود منتقل نموده است . حواشى آقا على بر مباحث مختلف اسفار بطور متفرقه و در حواشى سفر نفس مبسوط و مفصل است . » « 1 » « وى [ آقا على ] به يكى از تلاميذ خود بنام شيخ محمّد رشتى دستور داد كه مجموعهء اين حواشى را به صورت كتاب مستقل در آورد . ميرزا احمد آشتيانى . . . صفحات و سطور كتاب اسفار را كه اين تعليقات ناظر بر آن موارد است مشخص فرموده‌اند ، متأسفانه بسيارى از اوراق اين مجموعه مفقود گرديده است . » « 2 » در مقدّمه ناشرين اسفار در نخستين چاپ حروفى آن در قم كه همراه با حواشى ملا على نورى ، حكيم سبزوارى ، آقا على مدرس ، ملا اسماعيل اصفهانى ، حكيم هيدجى و علامه سيد محمد حسين طباطبايى منتشر شده است آمده است : « ما از بعضى اساتيد ياد شده تنها تعليقاتى بر بعضى مواضع اسفار يافته‌ايم ، مثلا از آقا على مدرس و مولى اسماعيل خواجوى تنها تعليقات سفر نفس را بدست آورده‌ايم . » « 3 » « علامه طباطبايى حجم اين تعليقات با ارزش را يك و نيم تا دو برابر اسفار تخمين مىزده است . » « 4 » « او براى سهولت شاگردان از حواشى متعددى استفاده فرموده است . از آن جمله حواشى حكيم سبزوارى است كه از ديگر حواشى مفصل‌تر است . او از تعليقات شيخ مهدى اصفهانى ( از مدرسان اسفار و از احفاد ملا محمّد باقر مجلسى ) كه از او در حواشى بر الهيات اسفار ، مبحث اراده به « جدنا القمقام » تعبير كرده ، نقل نموده است . او همچنين از مرحوم سيد هادى حسينى - مؤلف تعليقات بر شرح هدايهء

--> ( 1 ) . سيد جلال الدين آشتيانى ، مقدمهء المسائل القدسية در رسائل فلسفى ملا صدرا ( مشهد 1357 ) صفحهء 55 ، و مقدمهء المظاهر الالهية ملا صدرا صفحهء 25 ، و شرح حال و آراء فلسفى ملا صدرا صفحهء 215 ( تهران ، 1360 ) ؛ مقدمهء المبدء و المعاد ملا صدرا صفحهء 52 ، زاد المسافرين صفحهء 253 . ( 2 ) . آشتيانى ، مقدمهء انوار جليه ملا عبد اللّه مدرس زنوزى ، صفحهء 20 ، 21 . ( 3 ) . صفحهء ث مقدمة الناشرين ، 1 ربيع الثانى 1378 ، رضا لطفى ، جلد اول اسفار . ضمنا ملا اسماعيل خواجوى صحيح نيست ، ملا اسماعيل درب كوشكى اصفهانى صحيح است . ( 4 ) . به نقل از استاد حسن حسن‌زاده ، آملى ، قم ، زمستان 1376 .